શિયાળામાં બરડા ડુંગરમાં કેસર કેરીનો ચમત્કાર! 15 દિવસમાં 160 બોક્સનું વેચાણ, જાણો કેરીની મીઠાશથી લઈને 140 વર્ષ જૂનો રસપ્રદ ઇતિહાસ
પોરબંદરના માર્કેટિંગ યાર્ડમાં આ વખતે કુદરતનો અનોખો નજારો જોવા મળ્યો છે. સામાન્ય રીતે ઉનાળામાં મળતી કેસર કેરી શિયાળાની શરૂઆતમાં જ બજારમાં આવી ગઈ છે. બરડા ડુંગર વિસ્તારમાં આંબા પર વહેલી કેરી આવતાં ખેડૂતો અને વેપારીઓ પણ આશ્ચર્યમાં છે.
- 1 નવેમ્બરથી 15 નવેમ્બર દરમિયાન પોરબંદરના માર્કેટિંગ યાર્ડમાં કેસર કેરીનાં 160 બોક્સની હરાજી થઈ.
- શરૂઆતમાં એક બોક્સનો ભાવ રૂ. 14,500 હતો, જે ઘટીને હાલમાં રૂ. 4,000 થયો છે.
- એક બોક્સમાં 10 કિલો કેરી હોય છે. એટલે અંદાજે 1,600 કિલો કેરીનું વેચાણ થયું છે.
- એક દિવસ 40 બોક્સ, બીજા દિવસે 21 અને અન્ય દિવસે 12 બોક્સની આવક નોંધાઈ હતી.
આ વખતે ઓક્ટોબરમાં જ કેરી બજારમાં આવી જતાં વેપારીઓએ વર્ષ 2026ને 'મિરેકલ યર' ગણાવ્યું છે. બરડામાં શિયાળામાં કેરી આવવાનું કારણ શું છે, તાલાલા અને બરડાની કેરીમાં શું તફાવત છે અને કેસર કેરીનો 140 વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ શું છે? જાણીએ ગુજરાત એક્સપ્લેનરમાં.
1. બરડા ડુંગરમાં શિયાળામાં કેસર કેરી આવવાનું કારણ શું?
સૌપ્રથમ એ સમજવું જરૂરી છે કે આ કેરી ગીરમાં નહીં, પરંતુ બરડા ડુંગર વિસ્તારમાં આવી છે. અહીંના આંબા પણ ગીર વિસ્તારમાં જોવા મળતા આંબા જેવા જ છે. તેમ છતાં બરડામાં શિયાળાની શરૂઆતમાં કેરી આવવાનું એક કુદરતી કારણ છે.
પોરબંદરના બાગાયત વિભાગનાં ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર કલ્પના પંચાલ આ અંગે જણાવે છે કે બરડા વિસ્તારમાં જમીનની અંદર ચૂનાના પથ્થરો આવેલા છે. આ પથ્થરો સુષુપ્ત અવસ્થામાં હોય છે. જોકે, વધુ ગરમી પડવાથી તેમની સુષુપ્ત અવસ્થા તૂટે છે અને ગરમીના પ્રભાવથી આંબામાં વહેલું ફ્લાવરિંગ શરૂ થઈ શકે છે. પરિણામે મોરમાંથી કેરી બેસવાની પ્રક્રિયા વહેલી થાય છે.
બરડા પંથકમાં આશરે 560 હેક્ટર વિસ્તારમાં આંબાનું વાવેતર છે. જોકે, દરેક આંબા પર કેરી આવે તે જરૂરી નથી. આ એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે. ખેડૂતો આ માટે કોઈ ખાસ દવાનો છંટકાવ કે વધારાની ટ્રીટમેન્ટ કરતા નથી.
કલ્પના પંચાલના જણાવ્યા મુજબ:
- સામાન્ય રીતે આંબામાં ફેબ્રુઆરી-માર્ચ મહિનામાં મોર આવવાની શરૂઆત થાય છે.
- બરડામાં ચૂનાના પથ્થરોના કારણે વહેલું ફ્લાવરિંગ જોવા મળી શકે છે.
- આખા બરડા વિસ્તારમાં ચૂનાના પથ્થરો હોવા છતાં દર વર્ષે એક જ ખેડૂતના આંબામાં કેરી આવે તે જરૂરી નથી.
- આ વર્ષે એક ખેડૂતના આંબામાં કેરી આવી હોય તો આગામી વર્ષે બીજા ખેડૂતના આંબામાં વહેલી કેરી આવી શકે છે.
આ વખતે ઓછો વરસાદ પડ્યો અને ગરમી વધારે રહી, તેના કારણે જ કેરી આવી છે એવું કહી શકાય નહીં. કારણ કે બરડામાં અગાઉ પણ સારા વરસાદના વર્ષોમાં ડિસેમ્બર મહિનામાં કેરી આવતી રહી છે.
2026 બન્યું મિરેકલ યર
પોરબંદર યાર્ડના સુદામા ફ્રૂટના એજન્ટ નીતિન દાસાણી જણાવે છે કે બરડાની કેરી છેલ્લા ચાર વર્ષથી શિયાળાની શરૂઆતમાં બજારમાં આવતી રહી છે. સામાન્ય રીતે ડિસેમ્બર મહિનામાં ક્રિસમસ આસપાસ એક બોક્સ રૂ. 10,000થી 12,000માં વેચાય છે.
પરંતુ આ વખતે પહેલીવાર ઓક્ટોબર મહિનામાં જ કેરી બજારમાં આવી ગઈ. નીતિન દાસાણીના જણાવ્યા મુજબ આ તેમના માટે પણ મિરેકલ સમાન ઘટના છે. યાર્ડના વેપારીઓએ વર્ષ 2026ને કેરીની બાબતમાં 'મિરેકલ યર' ગણાવ્યું છે.
આ વખતે ઓગસ્ટ મહિનામાં જ આંબા પર મોર આવી ગયા હતા. તેના કારણે કેરી વહેલી આવવાની સાથે પ્રમાણમાં વધુ ઉત્પાદન પણ થયું.
કેરીના બોક્સના ભાવમાં થયેલો ફેરફાર:
સમયગાળો | એક બોક્સનો ભાવ |
|---|---|
શરૂઆતમાં (શરદ પૂનમ) | રૂ. 14,500 |
ત્યારબાદ | રૂ. 12,000 |
પછી | રૂ. 9,000 |
ત્યારબાદ | રૂ. 5,000 |
હાલ | રૂ. 4,000 |
એક બોક્સમાં 10 કિલો કેરી હોય છે. નીતિન દાસાણીના જણાવ્યા મુજબ લંડનથી આવતા ગ્રાહકો મોટી સંખ્યામાં આ કેરી ખરીદે છે. રાજકોટથી પણ ઘણા લોકો બરડાની કેરી લઈ જાય છે.

2. તાલાલા અને બરડાની કેસર કેરીમાં શું તફાવત છે?
કેસર કેરી એક જ જાતની હોવા છતાં અલગ-અલગ વિસ્તારની જમીન અને વાતાવરણને કારણે તેના સ્વાદ, મીઠાશ અને આકારમાં થોડો તફાવત જોવા મળે છે.
પોરબંદરના બાગાયત વિભાગનાં ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર કલ્પના પંચાલ જણાવે છે કે બરડાની કેરીમાં TSS (ટોટલ સોલ્યુબલ સોલિડ્સ)નું પ્રમાણ વધારે હોય છે. તેથી તાલાલા-ગીરની કેરીની સરખામણીમાં બરડાની કેરી થોડી વધારે મીઠી હોય છે.
ઉનાળાની સીઝનમાં પણ બરડાની કેરીનો ભાવ તાલાલાની કેરી કરતાં વધારે હોય છે.
- તાલાલાની કેરીનું બોક્સ રૂ. 500માં મળતું હોય તો બરડાની કેરીનું બોક્સ આશરે રૂ. 800માં વેચાતું હોય છે.
- બરડાની કેરીનો વાવેતર વિસ્તાર મર્યાદિત હોવાથી તે તાલાલા-ગીર જેટલી જાણીતી નથી.
- ઘણી વખત બરડાની કેરી પણ 'તાલાલા' લખેલા બોક્સમાં વેચાય છે. પરિણામે ગ્રાહકો તેને ગીરની કેરી માની લે છે.
આ કારણે બરડાની કેરીની પોતાની અલગ ઓળખ હોવા છતાં તેને પૂરતી ઓળખ મળી શકી નથી.

3. આંબામાં કેરી બેસવાની કુદરતી પ્રક્રિયા કેવી હોય છે?
જૂનાગઢ હોર્ટિકલ્ચર કોલેજના ડીન ડો. ડી.કે. વરૂ એ કેરીના ઉત્પાદન પાછળની વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા સમજાવી છે.
તેમના જણાવ્યા મુજબ બરડા ડુંગરમાં આ વખતે વહેલી કેરી આવવી આશ્ચર્યજનક બાબત છે. હાલ ક્લાઇમેટ ચેન્જને કારણે તાપમાનમાં વધારો અને વરસાદના પ્રમાણમાં ફેરફાર થઈ રહ્યો છે. તેના કારણે કેટલાક આંબામાં જુલાઈ-ઓગસ્ટ મહિનામાં જ મોર આવી ગયા હોઈ શકે છે. આ પ્રકારના પાકને 'ઓફ સીઝન પાક' કહેવામાં આવે છે.
ડો. વરૂના જણાવ્યા મુજબ આંબાના એક મોરમાં આશરે 3,000થી 4,000 જેટલાં નાનાં ફૂલો હોય છે. જોકે, તેમાંથી માત્ર 100થી 150 ફૂલો જ નર અને માદા બંને પ્રજનન અંગો ધરાવતા હોય છે, જેમાંથી કેરી બેસી શકે છે. બાકીનાં મોટાભાગનાં ફૂલો નર હોય છે.
ત્યારબાદ કેરી બેસવાની પ્રક્રિયામાં પણ અનેક તબક્કા આવે છે.
- શરૂઆતમાં 100થી 150 ફૂલોમાંથી મોટાભાગનાં ખરી પડે છે.
- આશરે 35થી 40 નાની કેરીઓ બેસે છે.
- તેમાંથી કેટલીક કેરીનો વિકાસ થતો નથી અને તે ખરી પડે છે.
- ત્યારબાદ આશરે 15થી 20 કેરી વટાણા જેટલી સાઇઝની રહે છે.
- તેમાંથી પણ કેટલીક ખરી પડે છે અને અંતે આશરે પાંચ કેરી લખોટી જેટલી સાઇઝની થાય છે.
- આ પાંચમાંથી પણ ત્રણથી ચાર કેરી ખરી પડે છે.
- અંતે એક કે બે કેરી જ મોટી થઈને પાકવા સુધી પહોંચે છે.
ડો. વરૂ સમજાવે છે કે એક મોરમાંથી માત્ર એક કેરી પણ ઊગે તો એક આંબામાંથી 400થી 500 જેટલી કેરી મળી શકે છે.
તેમના જણાવ્યા મુજબ કેરીને કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતાની મરજી મુજબ સીઝન વગર ઉગાડી શકતી નથી. આ કુદરતી પ્રક્રિયા છે અને તેમાં કેટલીક બાબતો કુદરતના હાથમાં જ હોય છે.
ગુજરાતમાં ક્યાં-ક્યાં થાય છે આંબાનું વાવેતર?
ગુજરાતમાં આશરે 26 હજાર હેક્ટર વિસ્તારમાં આંબાનું વાવેતર થાય છે.
- જૂનાગઢ અને ગીર સોમનાથ જિલ્લામાં સૌથી વધુ આંબાનું વાવેતર છે.
- અમરેલી અને બરડા વિસ્તારમાં પણ આંબા જોવા મળે છે.
- દક્ષિણ ગુજરાતના વલસાડ વિસ્તારમાં પણ મોટા પ્રમાણમાં આંબાનું વાવેતર થાય છે.
કેસર કેરીના ઉત્પાદનમાં ગુજરાતની આગવી ઓળખ નવી નથી, પરંતુ તેનો ઇતિહાસ આશરે 140 વર્ષ જૂનો છે.
4. કેસર કેરીની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ? જાણો 140 વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ
કેસર કેરીના ઇતિહાસની શરૂઆત વર્ષ 1882થી થાય છે. સોરઠના સાલેભાઈએ નવી કલમ તૈયાર કરીને એક અલગ પ્રકારનો આંબો ઉછેર્યો હતો. તેમની વાડી વંથલીમાં આવેલી હતી.
સાલેભાઈ માંગરોળના શેખ હુસેનમિયાંના મિત્ર હતા. તેમણે પોતાના પ્રયોગથી તૈયાર થયેલા આંબાની કેરી શેખ હુસેનમિયાંને ખાવા આપી હતી. કેરીનો સ્વાદ પસંદ આવતાં હુસેનમિયાંએ તેની વિશેષતાઓ જૂનાગઢના નવાબના ગાર્ડન સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ એ.એસ.કે. આયંગર સુધી પહોંચાડી.
ત્યારબાદ આયંગરે આ કેરી નવાબ મહાબતખાન બીજાને ભેટમાં આપી. નવાબે દરબારીઓ સાથે કેરીનો સ્વાદ માણ્યો. કેરી અત્યંત મીઠી, સુગંધિત અને રેસા વગરની હોવાથી તેમને ખૂબ પસંદ પડી.
નવાબે આ કેરીને 'સાલેભાઈની આંબડી' નામ આપ્યું અને તેની કલમો મંગાવીને જૂનાગઢમાં વાવેતર કરાવ્યું.
જૂનાગઢમાં કેરીનું વાવેતર કેવી રીતે વધ્યું?
- બાગાયત નિષ્ણાત એ.એસ.કે. આયંગર વંથલીથી 25 કલમો જૂનાગઢ લાવ્યા હતા.
- આ કલમોનું જૂનાગઢના તળેટી વિસ્તારમાં વાવેતર કરવામાં આવ્યું.
- 1887થી 1909 દરમિયાન જૂનાગઢના દીવાન હરપ્રસાદ ઉદયશંકર દેસાઈએ માંગરોળ અને ચોરવાડ વિસ્તારમાં પણ આંબાનું વાવેતર કરાવ્યું.
- ત્યારબાદ ગીરનારની તળેટીમાં દૂધેશ્વર ખાતે આવેલા આંબાવનમાં પણ કેસરની વિવિધ જાતો ઉછેરવામાં આવી.
- જૂનાગઢના સક્કરબાગ અને લાલઘોરી બગીચામાં પણ કેસરની કલમો ઉછેરવામાં આવી.
ધીમે-ધીમે કાઠિયાવાડનાં અન્ય રજવાડાંઓમાં પણ આ કેરીનું વાવેતર વધવા લાગ્યું.
5. 'સાલેભાઈની આંબડી'નું નામ કેસર કેવી રીતે પડ્યું?
શરૂઆતમાં આ કેરી 'સાલેભાઈની આંબડી' તરીકે ઓળખાતી હતી. સમય જતાં એ.એસ.કે. આયંગરે તેમાં કેટલાક ફેરફાર કર્યા અને નવી જાત તૈયાર કરી.
આ નવી કેરી જ્યારે જૂનાગઢના નવાબ મહાબતખાન ત્રીજા સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવી ત્યારે તેની સુગંધ અને ગર્ભનો કેસરી રંગ જોઈને નવાબ ખૂબ પ્રભાવિત થયા.
કેરીને ચાંદીની છરીથી કાપવામાં આવી ત્યારે તેની સુગંધથી પ્રભાવિત થઈને નવાબના મોઢામાંથી શબ્દો નીકળી ગયા:
'સુભાનઅલ્લાહ... ક્યા ખુશ્બુ હૈ, ક્યા કેસરી રંગ હૈ... વાહ!'
આ ઘટના 25 મે, 1934ના રોજ બની હતી. આ જ દિવસે નવાબ મહાબતખાન ત્રીજાએ આ કેરીનું નામ 'કેસર' રાખ્યું હતું.
આ રીતે સાલેભાઈના પ્રયોગથી શરૂ થયેલી કેરીને કેસર નામ મળ્યું અને આજે તે ગુજરાતની આગવી ઓળખ બની ગઈ છે.
6. કેસર કેરીને GI ટેગ માટે ક્યારે અરજી કરવામાં આવી?
કેસર કેરીની આગવી ઓળખને વૈશ્વિક સ્તરે સ્થાપિત કરવા માટે 17 ઓગસ્ટ, 2009ના રોજ જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટી દ્વારા કેસર કેરીના જિયોગ્રાફિકલ ઇન્ડિકેશન (GI) રજિસ્ટ્રેશન માટે અરજી કરવામાં આવી હતી.
તાલાલા-ગીરની કેસર કેરી પાક્યા પછી વધુ મીઠી બને છે. તેમાં માવાનું પ્રમાણ પણ વધારે હોય છે. સ્વાદ, રંગ અને સુગંધને કારણે તાલાલા-ગીરની કેરીને વિશેષ ઓળખ મળી છે.
જોકે, હવે કેસર કેરીનું વાવેતર માત્ર ગીર પૂરતું મર્યાદિત નથી. બરડા ડુંગર, દક્ષિણ ગુજરાત અને કચ્છમાં પણ તેનું ઉત્પાદન થાય છે.
દરેક વિસ્તારની કેસર કેરીમાં સ્વાદ અને મીઠાશનો થોડો તફાવત જોવા મળે છે, પરંતુ તેની આગવી ઓળખ અને લોકપ્રિયતા યથાવત્ છે.
બરડા ડુંગરમાં આ વખતે શિયાળાની શરૂઆતમાં જ આવેલી કેસર કેરીએ ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે કુદરત ક્યારેક આશ્ચર્યજનક ભેટ પણ આપી શકે છે.




