પ્રકૃતિ સાથે આત્મીયતા: પર્યાવરણ સંરક્ષણનું પ્રથમ પગલું
પર્યાવરણ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા અને તેના સંરક્ષણની ભાવના લોકોના મનમાં માત્ર શિક્ષણ દ્વારા જ વિકસિત થઈ શકે છે. એવું શિક્ષણ, જે માત્ર માહિતી આપવાનું કામ ન કરે, પરંતુ જીવન પ્રત્યેની વ્યાપક દૃષ્ટિ પણ જાગૃત કરે. જે પ્રકૃતિ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા અને સન્માનને પુનઃસ્થાપિત કરે. પર્યાવરણ સાથેનો આપણો સંબંધ માનવીય અનુભવનું પ્રથમ સ્તર છે. જ્યારે આપણું આસપાસનું વાતાવરણ સ્વચ્છ, સંતુલિત અને સકારાત્મક હોય છે, ત્યારે તેની અનુકૂળ અસર આપણા અસ્તિત્વના અન્ય તમામ આયામો પર પણ પડે છે.
ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે માનવ મન અને પ્રકૃતિ વચ્ચે ગાઢ અને આત્મીય સંબંધ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ હંમેશાં થતો રહ્યો છે. જ્યારે આપણે પ્રકૃતિ અને પોતાના અસ્તિત્વથી દૂર થવા લાગીએ છીએ, ત્યારે જ પ્રદૂષણ અને પર્યાવરણના વિનાશ જેવી પ્રવૃત્તિઓ જન્મ લે છે.
ભારતીય પરંપરામાં પ્રકૃતિને હંમેશાં પૂજનીય માનવામાં આવી છે. પર્વતો, નદીઓ, વૃક્ષો, સૂર્ય, ચંદ્ર અને પંચમહાભૂત સૌ શ્રદ્ધાના પાત્ર રહ્યા છે. હકીકતમાં, વિશ્વની અનેક પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓમાં પણ પ્રકૃતિ પ્રત્યે આવો જ ઊંડો આદરભાવ જોવા મળે છે. આજે જરૂર છે કે માનવ મનને તણાવ અને લોભથી મુક્ત કરીને ફરીથી એ જ શ્રદ્ધા અને સંવેદનશીલતા સાથે જોડવામાં આવે.
અમારા સંશોધન કેન્દ્રમાં થયેલા એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે ધ્યાન અને સાધનાની પ્રક્રિયાઓ પર્યાવરણીય કાર્યોમાં સામૂહિક ભાગીદારી અને વર્તન પરિવર્તનને પ્રોત્સાહિત કરે છે. તેને ‘સામૂહિક અસર’ (Collective Effect) કહેવામાં આવે છે, એટલે કે એવો સકારાત્મક પરિવર્તન જે સમાજના લોકોના પર્યાવરણ પ્રત્યેના દૃષ્ટિકોણ અને વર્તનમાં જોવા મળે છે.
પંચમહાભૂત એકબીજા સાથે અત્યંત ગહન રીતે જોડાયેલા છે. તેમાંના એક તત્ત્વનું પ્રદૂષણ બાકીના ચાર તત્ત્વોને પણ અસર કરે છે. તેમને અલગ-અલગ રીતે જોઈ શકાય નહીં. જો તમે પ્લાસ્ટિક સળગાવો છો, તો તે માત્ર પૃથ્વીને જ નહીં, પરંતુ વાયુને પણ પ્રદૂષિત કરે છે. અને જો તેને પાણીમાં ફેંકવામાં આવે, તો તે જળને પણ એટલું જ પ્રદૂષિત કરે છે.
વૃક્ષોને ધરતીના ફેફસાં કહેવામાં આવે છે અને આ ઉપમા સંપૂર્ણપણે યોગ્ય છે. તેથી આપણે વધુમાં વધુ વૃક્ષારોપણ કરવું જોઈએ. આપણા પ્રાચીન શાસ્ત્રોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જે વ્યક્તિ એક વૃક્ષ કાપે, તેણે પાંચ નવા વૃક્ષો વાવવા જોઈએ. પ્રકૃતિ પોતે જ આપણને સતત અને સંતુલિત સહઅસ્તિત્વનો પાઠ ભણાવે છે. જો આપણે કોઈ જંગલમાં જઈએ, તો ત્યાં અસંખ્ય પ્રાણીઓ વસવાટ કરતા જોવા મળશે, પરંતુ તેઓ મનુષ્યોની જેમ પોતાના પર્યાવરણને ગંદુ કરતા નથી.
પ્રકૃતિમાં પાંચેય તત્ત્વો એકબીજાથી ભિન્ન અને ક્યારેક વિરોધાભાસી જણાય છે. પ્રાણીજગતમાં પણ અનેક પ્રજાતિઓ એકબીજાની પ્રતિસ્પર્ધી છે, છતાં પ્રકૃતિમાં સંતુલન જળવાયેલું રહે છે. અળસિયાં તેનું સુંદર ઉદાહરણ છે, જે કચરાને પુનઃચક્રિત કરીને જીવનને પોષણ આપનારી ઉર્વરતામાં પરિવર્તિત કરે છે.
જ્યારે આપણને અનુભવ થાય છે કે આપણું જીવન પર્યાવરણ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે, ત્યારે તેના પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા આપમેળે વિકસવા લાગે છે. તાપમાનમાં થોડાક ડિગ્રીનો ફેરફાર પણ મનુષ્યને અસુવિધા પહોંચાડી શકે છે. તેવી જ રીતે, વરસાદના સમયમાં થોડા અઠવાડિયા કે મહિનાઓનો ફેરફાર કૃષિ વ્યવસ્થાને ગંભીર રીતે અસર કરી શકે છે.
પર્યાવરણીય સંવેદનશીલતા ત્યારે જ વિકસે છે જ્યારે આપણે પોતાના અસ્તિત્વની વ્યાપકતા પ્રત્યે જાગૃત બનીએ છીએ, અને આ જાગૃતિ અધ્યાત્મ દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે.
આથી, આપણે પોતાની આધ્યાત્મિક જડોની તરફ પાછા ફરવું પડશે અને આ જાગૃતિને ફરીથી સ્થાપિત કરવી પડશે. માનવ મનના તે મૂળ સ્ત્રોતને સ્પર્શવું પડશે, જ્યાંથી અસંવેદનશીલતા અને ઉપેક્ષા પણ જન્મે છે અને કરુણા તથા સંરક્ષણની ભાવના પણ. જ્યારે આપણા અંતરમાં કરુણા અને સ્નેહનો દીપ પ્રગટે છે, ત્યારે તેનું પ્રતિબિંબ પર્યાવરણ પ્રત્યેના આપણા વર્તનમાં પણ જોવા મળે છે. પ્રકૃતિ પ્રત્યે પવિત્રતાનો ભાવ સહજ રીતે વિકસે છે.
આપણે આ ધરતી સાથે આત્મીયતાનો સંબંધ સ્થાપિત કરવો પડશે. વૃક્ષો, નદીઓ અને સમગ્ર માનવ સમાજને પોતાનું માનવું પડશે. પ્રકૃતિ અને દરેક જીવમાં ઈશ્વરનું દર્શન કરવું પડશે. આ જ દૃષ્ટિ સંવેદનશીલતાને જન્મ આપે છે, અને જે વ્યક્તિ સંવેદનશીલ હોય છે તે પ્રકૃતિ પ્રત્યે ઉદાસીન રહી શકતો નથી.
અમે અનેક આદિવાસી અને મૂળનિવાસી સમુદાયોમાં આ ભાવ સ્પષ્ટ રીતે જોયો છે કે તેઓ પોતાના પર્યાવરણ અને પ્રકૃતિને શ્રદ્ધાપૂર્વક સન્માન આપે છે અને તેની રક્ષાને પોતાનું કર્તવ્ય માને છે. આજે આ જ ચેતનાને ફરીથી જીવંત કરવાની જરૂર છે.
